تحلیل: آتش‌بسی که بر مرز پابرجاست، اما در میز مذاکره هنوز شکننده است

مرز آرام است، اما سیاست نه. گذرگاه تورخم پس از نزدیک به دو هفته بسته‌بودن بازگشایی شده، روند بازگرداندن مهاجران افغان در تورخم و چمن از سر گرفته شده و آتش‌بسی که ۱۹ اکتبر در دوحه رسمیت یافت، همچنان پابرجاست. با این حال، مسیر سیاسی که باید این آتش‌بس را به توافقی پایدار بدل کند، در جا می‌زند.

زنجیره رویدادها، سازوکار تنش‌زدایی را نشان می‌دهد: درگیری‌های ۱۱ تا ۱۵ اکتبر، آتش‌بس دوحه در ۱۹ اکتبر، دورهای گفت‌وگو در استانبول از ۲۵ تا ۳۰ اکتبر با میانجی‌گری ترکیه و قطر که بر ادامه آتش‌بس و ایجاد سازوکار نظارت و راستی‌آزمایی توافق کردند، و نشست مقام‌های ارشد دو طرف در ۶ نوامبر برای نهایی‌کردن جزئیات اجرایی. ماشین تنش‌زدایی وجود دارد؛ سوخت سیاسی آن نیست.

در ۳۱ اکتبر، سخنگوی طالبان گفت تلاش‌های نهایی کابل برای کاهش تنش از راه گفت‌وگو تاکنون نتیجه‌ای نداشته است و پاکستان با تندترین زبان خود پاسخ داد: خط قرمز در برابر تروریسم فرامرزی و حق اتخاذ «همه تدابیر لازم». یک روز بعد، اسلام‌آباد از تلاش‌های ایالات متحده برای تسهیل گفت‌وگو — که مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا، در ۳۱ اکتبر در آتلانتا مطرح کرده بود — استقبال کرد، اما مشروط بر آن‌که کابل اقدام ملموس، پایدار و قابل راستی‌آزمایی علیه تحریک طالبان پاکستان، ارتش آزادی‌بخش بلوچستان و دیگر گروه‌ها انجام دهد. همین شرط، گره اصلی است: اسلام‌آباد نخست اقدام می‌خواهد، کابل نخست گفت‌وگو؛ بن‌بست تقدم.

این‌جاست که تحلیل، تصویر را کامل می‌کند: آتش‌بس‌های کابل و اسلام‌آباد دقیقاً به همین دلیل بر زمین می‌مانند و بر میز می‌شکنند. هر دو طرف از آرامش سود می‌برند — تجارت، بازگشت مهاجران، پرهیز از فرسایش در دو جبهه — اما هیچ‌کدام نمی‌تواند در پرونده اصلی، یعنی پناهگاه‌های شبه‌نظامیان در برابر حاکمیت، امتیاز بدهد بی‌آن‌که هزینه داخلی بپردازد. نشست ۶ نوامبر استانبول، این آزمون را پیش می‌کشد که آیا سازوکار نظارت می‌تواند جایگزین اعتماد شود: راستی‌آزمایی به جای اطمینان.

سه مسیر پیش روست: نخست، توافق بر سازوکار نظارت در ۶ نوامبر که آتش‌بس را به مرزی مدیریت‌شده بدل می‌کند؛ دوم، ناکامی مقام‌های ارشد و بازگشت تدریجی به درگیری‌های سبک اکتبر؛ سوم، افزوده‌شدن میانجی‌گری آمریکا به‌عنوان پایه سوم، اما تنها اگر واشنگتن پیشنهاد را رسمی کند و هر دو طرف آن را بپذیرند. برای افغان‌های عادی، تفاوت این مسیرها دیپلماتیک نیست: این است که آیا تورخم باز می‌ماند یا نه.