خبر، خود خبرساز شد؛ گوینده‌ای که نمی‌فهمد، خبر می‌خواند

در قلب پکن، در تالاری که میزبان هفتمین اجلاس جهانی رسانه‌ها بود، خبر برای نخستین‌بار نه از دهان یک انسان، که از لبان ربات خوانده شد. خبرگزاری شین‌هوا، پنجشنبه ۵ نوامبر، دو گوینده انسان‌نمای خود را به جهان معرفی کرد؛ ربات‌هایی به نام‌های «شین‌یو» و «شین‌یان» که با همکاری شرکت «یوبی‌تک» ساخته شده‌اند و به گفته شین‌هوا نخستین گویندگان رباتیک جهان‌اند. یکی از آن دو، همان‌جا روی صحنه، خبر آغازین نشست را خواند؛ پوستی شبه‌انسانی، چهره‌ای که احساس نشان می‌دهد، و صدایی که از دهان یک ماشین برمی‌خیزد. تماشاگران کف زدند؛ اما پرسش، همان‌جا، بی‌پاسخ ماند: این، خبر بود یا نمایش خبر؟

گوینده خبر، در همه تاریخ روزنامه‌نگاری، بیش از یک صدا بوده است؛ او کسی است که می‌فهمد چه می‌خواند، و مسئولیت آنچه می‌خواند را می‌پذیرد. گوینده را می‌توان به دادگاه کشاند، می‌توان از او پرسید، می‌توان او را به زندان انداخت؛ و همین آسیب‌پذیری است که به او اعتبار می‌دهد. ربات اما نه می‌فهمد و نه مسئولیت می‌پذیرد؛ نه می‌ترسد و نه شجاعت دارد؛ نه می‌تواند دروغ را رد کند و نه می‌تواند حقیقت را با جان خود تضمین کند. شین‌هوا می‌گوید این ربات‌ها به «شین‌هوا یودیان»، پیکره خبری بازبینی‌شده این خبرگزاری، متصل‌اند تا از «توهم» و جعل خبر دور بمانند؛ اما چه کسی پیکره را بازبینی می‌کند؟ چه کسی تضمین می‌دهد که آنچه بازبینی‌شده خوانده می‌شود، همان است که بازبینی‌شده نوشته شده است؟

خطر واقعی، جایگزینی روزنامه‌نگار با ربات نیست؛ خطر، ارزان‌شدن اعتماد است. وقتی خبرخواندن به کاری ماشینی بدل شود، خبر نیز به کالایی ماشینی بدل می‌شود؛ و مخاطب، آرام‌آرام، فرق میان خبر و نمایش خبر را از یاد می‌برد. در جهانی که هر کسی می‌تواند با یک مدل زاینده، یک گوینده، یک صدا و یک چهره بسازد، تنها چیزی که دیگر نمی‌توان جعل کرد، حضور است: اینکه کسی واقعاً آنجا بوده، دیده، پرسیده و به خطر افتاده است. روزنامه‌نگاری، در نهایت، نه فن خواندن خبر، که فن بودن در جایی است که خبر رخ می‌دهد.

پس آینده روزنامه‌نگاری نه در رقابت با ماشین، که در کاری است که ماشین از آن عاجز است: پرسیدن پرسشی که هیچ‌کس نمی‌خواهد پرسیده شود، ایستادن در برابر قدرتی که نمی‌خواهد دیده شود، و پذیرفتن مسئولیتی که هیچ الگوریتمی نمی‌پذیرد. رسانه‌های کوچک، از جمله خبرگزاری ما، در این میدان برتری دارند؛ نه به‌سبب بودجه و فناوری، که به‌سبب مقیاس انسانی‌شان: ما هنوز می‌توانیم نام خواننده را بدانیم، صدای او را بشنویم، و به او پاسخ‌گو باشیم. ربات می‌تواند خبر بخواند؛ اما تنها انسان می‌تواند روزنامه‌نگار باشد.

مختار نگاه