پنج سال پس از بازگشت طالبان؛ چرا مخالفان نتوانستند به یک نیروی واحد تبدیل شوند؟

در این مدت، رهبران سیاسی حکومت پیشین، شماری از فرماندهان نظامی و جریان‌های مخالف طالبان در کشورهای مختلف گردهم آمده‌اند و درباره ایجاد جبهه مشترک، تشکیل نظام سیاسی فراگیر و تغییر وضعیت افغانستان گفت‌وگو کرده‌اند. هم‌زمان، گروه‌هایی مانند جبهه مقاومت ملی افغانستان و جبهه آزادی افغانستان نیز حملاتی را علیه مواضع طالبان اعلام کرده‌اند. با این حال، این تلاش‌ها تاکنون به تغییر اساسی در معادلات سیاسی و نظامی افغانستان منجر نشده است. پرسش اساسی این است که چرا مخالفان طالبان، با گذشت بیش از پنج سال، نتوانسته‌اند اختلاف‌های خود را کنار بگذارند و به یک اجماع مشترک برسند؟ چرا تلاش‌های سیاسی و نظامی آنان برای به چالش کشیدن حاکمیت طالبان نتیجه تعیین‌کننده‌ای نداشته است و ادامه این وضعیت چه آینده‌ای را برای این نیروها رقم خواهد زد؟ اختلاف‌های سیاسی؛ مانع اصلی شکل‌گیری اجماع یکی از عوامل مهم پراکندگی مخالفان طالبان، نبود توافق بر سر رهبری، ساختار سیاسی آینده و چگونگی مدیریت افغانستان پس از طالبان است. بخش قابل توجهی از رهبران سیاسی مخالف طالبان، پیش از سقوط نظام جمهوری نیز در ساختار قدرت حضور داشتند. برخی از آنان در دوره‌های مختلف حکومت، با یکدیگر رقابت سیاسی و اختلاف‌های جدی داشته‌اند. این پیشینه اختلاف‌ها پس از فروپاشی جمهوری نیز از میان نرفته و در بسیاری موارد، تلاش‌ها برای ایجاد یک ائتلاف فراگیر را با مشکل روبه‌رو کرده است. در حالی که برخی جریان‌ها بر بازگشت به نظام جمهوری و برگزاری انتخابات تأکید دارند، گروهی دیگر خواهان تشکیل یک نظام سیاسی تازه بر پایه توافق جریان‌های مختلف هستند. درباره ساختار غیرمتمرکز یا متمرکز قدرت، سهم گروه‌های سیاسی و قومی، جایگاه رهبران پیشین و چگونگی انتقال قدرت نیز دیدگاه‌های یکسانی وجود ندارد. از سوی دیگر، مخالفان طالبان تاکنون نتوانسته‌اند درباره یک رهبری مشترک که از حمایت طیف گسترده‌ای از نیروهای سیاسی، قومی و نظامی برخوردار باشد، به توافق برسند. تعدد نشست‌ها و اعلامیه‌ها به‌تنهایی نتوانسته است این خلأ را برطرف کند. تعدد جبهه‌های نظامی؛ افزایش فعالیت بدون فرماندهی مشترک در عرصه نظامی نیز مخالفان طالبان با مشکل مشابهی روبه‌رو هستند. پس از سقوط کابل، جبهه مقاومت ملی افغانستان به رهبری احمد مسعود و جبهه آزادی افغانستان به رهبری یاسین ضیا از مهم‌ترین جریان‌هایی بودند که مبارزه مسلحانه علیه طالبان را ادامه دادند. در سال‌های بعد، گروه‌های دیگری نیز با نام‌ها و ساختارهای متفاوت اعلام موجودیت کردند از جمله جببه سپاهیان میهن، جبهه متحد افغانستان و سایر جبهات دیگر. با وجود افزایش شمار این گروه‌ها، میان آنان فرماندهی مشترک و هماهنگی عملیاتی پایدار شکل نگرفته است. هر جریان، ساختار رهبری، منابع، محدوده فعالیت و اولویت‌های خاص خود را دارد. در چنین شرایطی، افزایش تعداد جبهه‌ها الزاماً به معنای افزایش قدرت نظامی مخالفان نیست. این وضعیت نشان می‌دهد که مخالفان طالبان، با وجود توانایی انجام حملات در برخی مناطق، هنوز نتوانسته‌اند یک نیروی نظامی منظم با ظرفیت عملیات گسترده و کنترل پایدار مناطق ایجاد کنند. چرا تلاش‌های نظامی به تغییر قدرت منجر نشد؟ یکی از دلایل مهم ناکامی نظامی مخالفان، تفاوت در امکانات و شرایط عملیاتی دو طرف است. طالبان پس از تسلط بر افغانستان، کنترل نهادهای حکومتی، ساختارهای امنیتی، مراکز نظامی و بخش عمده‌ای از امکانات دولتی را در اختیار گرفتند. در مقابل، بسیاری از نیروهای نظامی حکومت پیشین کشور را ترک کردند یا در داخل افغانستان پراکنده شدند. گروه‌های مخالف نیز با کمبود امکانات مالی، تسلیحاتی، اطلاعاتی و پشتیبانی لجستیکی روبه‌رو بوده‌اند. فعالیت بخشی از رهبران آنان در خارج از کشور، ارتباط محدود با نیروهای داخل افغانستان و دشواری ایجاد شبکه‌های پایدار در مناطق مختلف، توان عملیاتی این گروه‌ها را محدود کرده است. عامل دیگر، خستگی جامعه افغانستان از جنگ‌های چند دهه گذشته است. پس از سال‌ها درگیری، بسیاری از شهروندان با مشکلات اقتصادی، مهاجرت، بیکاری و ناامنی روبه‌رو هستند و بازگشت به یک جنگ گسترده دیگر را به‌عنوان یک خطر جدی می‌بینند. این وضعیت، ظرفیت بسیج عمومی برای یک حرکت نظامی تازه را محدود می‌کند. نقش جامعه جهانی و کشورهای منطقه یکی دیگر از عوامل تأثیرگذار بر وضعیت مخالفان طالبان، رویکرد محتاطانه کشورهای منطقه و قدرت‌های جهانی است. با وجود آن‌که بسیاری از دولت‌ها و نهادهای بین‌المللی درباره محدودیت‌های طالبان بر حقوق زنان، آموزش دختران و مشارکت سیاسی شهروندان انتقاد کرده‌اند، این موضع‌گیری‌ها به معنای حمایت نظامی و مالی از گروه‌های مسلح مخالف طالبان نبوده است. کشورهای منطقه نیز در برخورد با طالبان، بیشتر بر منافع امنیتی، اقتصادی، مرزی و سیاسی خود تمرکز کرده‌اند. برخی کشورها با مقام‌های طالبان روابط دیپلماتیک و اقتصادی برقرار کرده‌اند و شماری دیگر نیز تلاش می‌کنند از طریق تعامل سیاسی، نگرانی‌های امنیتی خود را مدیریت کنند. در چنین شرایطی، مخالفان طالبان نتوانسته‌اند حمایت خارجی پایدار و سازمان‌یافته‌ای به دست آورند که بتواند کمبود منابع و ضعف‌های عملیاتی آنان را جبران کند. با این حال، نبود حمایت خارجی را نمی‌توان تنها دلیل ناکامی مخالفان دانست؛ زیرا حتی در صورت افزایش حمایت کشورهای دیگر، اختلاف‌های سیاسی، نبود فرماندهی مشترک و فقدان برنامه روشن برای آینده افغانستان همچنان می‌تواند مانع شکل‌گیری یک نیروی مؤثر شود. افزایش حملات؛ آیا نشانه تغییر معادله است؟ در سال ۲۰۲۶، گزارش‌هایی از افزایش فعالیت گروه‌های مسلح مخالف طالبان در برخی مناطق افغانستان منتشر شده است. بر اساس داده‌های منتشرشده از سوی سازمان ACLED، در فاصله جنوری تا اکتبر ۲۰۲۶، درگیری‌های مسلحانه میان طالبان و گروه‌های مخالف تقریباً دو برابر دوره مشابه در سال ۲۰۲۵ بوده است. این سازمان همچنین از ثبت درگیری‌ها در دست‌کم ۲۸ ولایت افغانستان خبر داده است. بنابراین، گسترش جغرافیایی حملات را باید از توانایی یک گروه برای حفظ مناطق، ایجاد ساختار اداری، جذب نیروی پایدار و ارائه یک بدیل سیاسی جدا دانست. مخالفان طالبان ممکن است بتوانند هزینه‌های امنیتی حکومت را افزایش دهند، اما تبدیل این فشار به تغییر سیاسی، به عوامل بسیار بیشتری نیاز دارد. آینده مخالفان طالبان؛ سه مسیر پیش رو با ادامه وضعیت کنونی، آینده نیروهای مخالف طالبان را می‌توان در سه مسیر احتمالی بررسی کرد: نخست؛ ادامه پراکندگی و فعالیت محدود: در این سناریو، جبهه‌های مسلح و جریان‌های سیاسی به فعالیت‌های جداگانه خود ادامه می‌دهند، اما به دلیل نبود فرماندهی مشترک، منابع کافی و برنامه سیاسی مورد توافق، توانایی تبدیل‌شدن به یک بدیل ملی را پیدا نمی‌کنند. در این وضعیت، مخالفان ممکن است همچنان حملاتی انجام دهند و در عرصه سیاسی و رسانه‌ای فعال بمانند، اما تغییر اساسی در ساختار قدرت رخ ندهد. دوم؛ شکل‌گیری ائتلاف سیاسی و نظامی گسترده‌تر: اگر رهبران سیاسی، فرماندهان نظامی، جریان‌های مدنی و نمایندگان گروه‌های مختلف اجتماعی بتوانند بر سر یک برنامه مشترک برای آینده افغانستان توافق کنند، امکان افزایش وزن سیاسی مخالفان وجود خواهد داشت. چنین ائتلافی برای کسب اعتبار عمومی، باید درباره حقوق شهروندان، مشارکت زنان، انتخابات، ساختار قدرت، عدالت و جلوگیری از بازگشت جنگ داخلی موضع روشن داشته باشد. با این حال، شکل‌گیری چنین توافقی هنوز با موانع جدی روبه‌رو است. سوم؛ حاشیه‌نشینی سیاسی و نظامی مخالفان: اگر پراکندگی و اختلاف‌ها ادامه یابد و طالبان بتوانند کنترل نهادهای دولتی و امنیتی را حفظ کنند، احتمال دارد بخشی از مخالفان به‌تدریج از تحولات داخل افغانستان فاصله بگیرند و فعالیت آنان بیشتر به نشست‌های سیاسی، اعلامیه‌ها و فعالیت رسانه‌ای در خارج از کشور محدود شود. در این حالت، امکان دارد برخی گروه‌ها نیز به‌دلیل کمبود منابع و از دست‌دادن نیروهای خود، فعالیت نظامی‌شان را کاهش دهند. پنج سال پس از سقوط نظام جمهوری، مشکل اصلی مخالفان طالبان تنها کمبود امکانات نظامی یا نبود حمایت خارجی نیست؛ بلکه فقدان یک توافق سیاسی فراگیر، نبود رهبری مورد قبول جریان‌های مختلف و ناتوانی در پیوند دادن فعالیت‌های خارج از کشور با مطالبات و نیازهای مردم داخل افغانستان است. طالبان در این مدت توانسته‌اند کنترل سرزمینی و ساختارهای اصلی حکومت را حفظ کنند، اما این وضعیت به‌تنهایی به معنای حل بحران مشروعیت سیاسی، مشارکت عمومی و حقوق شهروندان نیست. در سوی دیگر، مخالفت با طالبان نیز به‌خودی‌خود به معنای برخورداری از حمایت عمومی یا آمادگی برای اداره کشور نیست. آینده نیروهای مخالف بیش از آن‌که به تعداد جبهه‌ها یا اعلام حملات نظامی وابسته باشد، به توانایی آنان در عبور از رقابت‌های گذشته، ارائه یک برنامه سیاسی قابل قبول و ایجاد اعتماد در میان مردم افغانستان بستگی خواهد داشت. تا زمانی که این مسائل حل نشود، افزایش فعالیت‌های نظامی و برگزاری نشست‌های سیاسی به‌تنهایی نمی‌تواند جای یک اجماع ملی را بگیرد.