وقتی دروازهٔ جنوب بسته شد؛ افغانستان به‌سوی شمال می‌رود

با بسته‌ماندن مرز پاکستان از ۱۲ اکتبر و ممنوعیت تجارت با پاکستان، جغرافیای اقتصادی افغانستان دارد می‌چرخد: در نشست تجاری کابل در ۸ و ۹ نوامبر، شرکت‌های افغانستانی و ازبکستانی ۱۸ تفاهم‌نامه به ارزش بیش از ۱۵۰ میلیون دالر امضا کردند. پرسش این است که آیا «چرخش به شمال» واقعاً می‌تواند جایگزین بازاری شود که در یک ماه یک‌چهارم تجارت دو کشور را بلعید؟

عددها بزرگیِ ضربه را نشان می‌دهند. تجارت افغانستان و پاکستان از حدود ۲٫۴۶۱ میلیارد دالر در ۲۰۲۴ به ۱٫۷۶۶ میلیارد دالر در ۲۰۲۵ افت کرد — کاهش حدود ۲۸٫۲ درصد. محموله‌های ترانزیتی از ۴۲٬۹۵۹ کانتینر به ارزش ۱٫۳۶ میلیارد دالر در سال مالی ۲۰۲۴–۲۵ به ۱۱٬۵۹۲ کانتینر به ارزش ۳۶۷ میلیون دالر در ۲۰۲۵–۲۶ سقوط کرد. گذرگاه‌های ترخم، غلام‌خان، خرلاچی و انگوراډه از ۱۲ اکتبر بسته‌اند؛ چمن از ۱۵ اکتبر؛ و افغانستان در نوامبر تجارت با پاکستان را ممنوع اعلام کرد.

در نشست کابل ۸۷ شرکت تولیدی حضور داشتند، از جمله ۳۰ شرکت از ازبکستان؛ بخش‌های تفاهم‌نامه‌ها ساختمان، مواد کیمیاوی، لوازم آرایشی و چند بخش دیگر بود. بستر منطقه‌ای هم آماده است: هشتمین دور «فارمت مسکو» در ۵ اکتبر ۲۰۲۶ با حضور افغانستان، چین، هند، ایران، پاکستان و کشورهای آسیای میانه برگزار شد.

اما تفاهم‌نامه قرارداد نیست. تا امروز هیچ‌یک از این ۱۸ تفاهم‌نامه به قرارداد اجرا شده تبدیل نشده و روشن نیست که آسیای میانه بتواند جای بازاری را بگیرد که ده‌ها سال شریان تجارت افغانستان بود. چرخش به شمال شاید راه نجات باشد، شاید هم فقط نمایش دیپلماتیک در روزهایی که دروازهٔ جنوب بسته است — و تفاوت این دو را ماه‌های آینده نشان می‌دهد، نه امضاهای کابل.

مختار نگاه